«Men o’z ko’zim bilan ko’rdim – ular to’g’ridan-to’g’ri namoyishchilar safini o’qqa tutishdi va odamlar o’rnida yiqilishdi.»
Omidning ovozi titradi, bu uning izlanib qolishdan qo’rqishini ko’rsatdi. Eronda hukumat tomonidan o’rnatilgan axborot blokadasini buzish juda katta jasorat talab etadi, chunki rasmiylar tomonidan javobgarlikka tortilish ehtimoli mavjud.
Omid – ismini sir saqlash maqsadida o’zgartirilgan 40 yoshlardagi erkak, Eron janubidagi kichik bir shaharda iqtisodiy qiyinchiliklarning kuchayishiga qarshi noroziliklarda ishtirok etmoqda.
Uning xabar berishicha, xavfsizlik kuchlari o’z shahrida qurolsiz namoyishchilarga Kalashnikovga o’xshash avtomatlardan o’t ochgan.
«Biz shafqatsiz rejimga qarshi qo’lsiz kurashmoqdamiz», – dedi u.
BBC so’nggi haftalarda mamlakat bo’ylab keng tarqalgan noroziliklardan so’ng xavfsizlik kuchlarining qatag’onlarini tasdiqlovchi shunga o’xshash ma’lumotlarni oldi.
Tartibsizliklar boshlanganidan beri hukumat tomonidan internetga kirish qattiq cheklangan, bu Erondan xabar berishni tobora qiyinlashtirmoqda. BBC Persian’ning Eronda faoliyat yuritishi rasman taqiqlangan.
Eng yirik umummilliy hukumatga qarshi namoyishlardan biri o’tgan payshanba kuni bo’lib o’tdi va bu noroziliklarning ketma-ket o’n ikkinchi tuni bo’ldi. Kuzatuvchilarning ta’kidlashicha, ko’plab odamlar payshanba va juma kunlari Erondan surgun qilingan so’nggi shohning o’g’li Reza Pahlaviyning chaqiriqlaridan so’ng namoyishlarga qo’shilgan, u 1979 yildagi Islom inqilobida ag’darilgan edi.
Ertasi kuni Eronning oliy rahbari Ali Xomanaiy «Islom Respublikasi chekinmaydi«, deb e’lon qildi. Xabarlarga ko’ra, eng shiddatli qon to’kilishi aynan shu ogohlantirishdan keyin sodir bo’lgan, chunki xavfsizlik kuchlari va Islom inqilobi qo’riqchilari korpusi (IRGC) uning bevosita buyrug’i ostida ishlaydi.
Eron rasmiylari AQSh va Isroilni tartibsizliklarni qo’zg’atishda ayblab, davlat ommaviy axborot vositalari xabarlariga ko’ra, ular «terrorchilik harakatlari» deb ta’riflagan narsani qoraladi.
Tehronlik yosh ayol o’tgan payshanbani «qiyomat kuni» deb ta’rifladi.
«Tehronning hatto olis mahallalari ham namoyishchilar bilan to’lib-toshgan edi – siz ishonmaydigan joylar», – deb esladi u.
«Ammo juma kuni xavfsizlik kuchlari faqat o’ldirdi va o’ldirdi va o’ldirdi. Buni o’z ko’zim bilan ko’rish meni shunchalik xasta qildiki, men butunlay ruhimni yo’qotdim. Juma qonli kun bo’ldi.»
Uning ta’kidlashicha, juma kunidagi qotilliklardan so’ng, xalq orasida qo’rquv tarqaldi, ko’pchilik endi tor ko’chalardan va o’z uylari ichida shiorlar aytishga majbur bo’lmoqda.
Uning so’zlariga ko’ra, Tehron jang maydoniga o’xshardi, namoyishchilar va xavfsizlik kuchlari pozitsiyalarni o’rnatib, ko’chalarda pana joy qidirishdi.
«Urushda har ikki tomonning ham quroli bor. Bu yerda odamlar faqat shior aytadi va o’ldiriladi. Bu bir tomonlama urush», – deb afsuslandi u.
Tehronning g’arbiy qismida joylashgan Fardis shahridagi guvohlarning xabar berishicha, juma kuni IRGC qo’mondonligi ostidagi Basij paramilitar kuchlari politsiya ishtirokisiz soatlardan keyin namoyishchilarga to’satdan hujum qilgan.
Guvohlarning so’zlariga ko’ra, o’zlarining formasi va mototsikllari bilan aniqlangan kuchlar to’g’ridan-to’g’ri namoyishchilarga o’q uzgan. Shuningdek, belgilari bo’lmagan transport vositalari ham tor ko’chalarga haydab kirilgan, ularning ichida bo’lganlar namoyishlarda faol ishtirok etmagan aholiga o’t ochgan.
«Har bir tor ko’chada ikki yoki uch kishi o’ldirildi», – deb ta’kidladi bir guvoh.
BBC Persian’ga ma’lumot bergan shaxslarning ta’kidlashicha, Eron ichidagi haqiqatni tashqi dunyo tushunishi qiyin va xalqaro ommaviy axborot vositalari tomonidan xabar qilingan o’limlar soni ularning o’z baholarining faqat bir qismini tashkil qiladi.
Xalqaro yangiliklar tashkilotlarining Eronda erkin faoliyat yuritishi cheklangan va asosan mamlakat tashqarisida faol bo’lgan eronlik huquq himoyachilariga tayanadi. Dushanba kuni Norvegiyada joylashgan Eron Inson Huquqlari (IHRNGO) tashkiloti Eronda kamida 648 nafar namoyishchi, jumladan 18 yoshga to’lmagan to’qqiz nafar shaxs o’ldirilganini ma’lum qildi.
Ba’zi mahalliy manbalar va guvohlar turli shaharlarda o’limlar soni juda yuqori, bir necha yuzdan bir necha minggacha ekanligini xabar qilmoqda.
BBC hozirda bu raqamlarni mustaqil ravishda tasdiqlay olmaydi. Hozircha Eron rasmiylari namoyishchilarning o’limi soni bo’yicha rasmiy yoki shaffof statistika taqdim etmagan.
Biroq, Eron ommaviy axborot vositalari noroziliklar paytida 100 nafar xavfsizlik xodimi halok bo’lganini, namoyishchilar – ular «tartibsizlikchilar» deb atagan – turli shaharlarda o’nlab masjidlar va banklarga o’t qo’yganini da’vo qilmoqda.
BBC Persian’ning faktlarni tekshirish guruhi tomonidan tasdiqlangan videolar ham namoyishlar paytida turli joylarda politsiya mashinalari va ba’zi hukumat binolariga o’t qo’yilganini ko’rsatadi.
BBC Persian’ga yuborilgan guvohliklar va videolar asosan Tehron, unga yaqin Karaj shahri, shimoldagi Rasht, shimoli-sharqdagi Mashhad va janubdagi Sheroz kabi yirik shaharlardan olingan. Bu hududlar Starlink sun’iy yo’ldosh tarmog’i orqali internetga kengroq kirish imkoniyatiga ega.
Dastlabki qurbonlar ko’p bo’lgan kichik shaharlardan ma’lumotlar kam, chunki Starlink-ga kirish juda cheklangan.
Biroq, turli shaharlardan olingan ma’lumotlarning hajmi, izchilligi va o’xshashligi qatag’onlarning og’irligi va o’ldiradigan zo’ravonlikning keng tarqalganligidan dalolat beradi.
BBC bilan gaplashgan hamshiralar va tibbiyot xodimlari ko’plab o’liklar va yaralangan namoyishchilarga guvoh bo’lganliklarini aytishdi.
Ularning ta’kidlashicha, ko’plab shaharlardagi kasalxonalar to’lib-toshgan va ayniqsa bosh va ko’zlaridan og’ir jarohat olganlarga yordam bera olmayapti. Ba’zi guvohlar jasadlar «bir-birining ustiga uyulgan» va oilalarga berilmaganini xabar qilishdi.
Aktivistlar boshqaradigan Telegram kanalida yakshanba kuni e’lon qilingan dahshatli videolarda Tehronning Kahrizak sud-tibbiy markazida ko’plab jasadlar, ko’plab oilalar motam tutayotgani yoki jasadlarni aniqlashga urinayotgani aks etgan.
Kahrizakdan ekani aytilgan videolardan birida qarindoshlar ekranda ko’rsatilgan noma’lum jasadlarning fotosuratlarini tekshirayotganini ko’rish mumkin.
Muassasa ichida va tashqarisidagi ko’chada qora qoplardagi ko’plab jasadlar ko’rindi, ularning faqat ba’zilari aniqlangan ko’rinardi.
Bir videoda bir nechta jasad bo’lgan omborning ichki qismi, boshqasida esa yuk mashinasi tushirilayotgani, shaxslar transport vositasidan jasadlarni olib tashlayotgani ko’rsatilgan.
Mashhaddagi qabristonning o’likxonasi xodimi juma kuni ertalab quyosh chiqishidan oldin boshidan og’ir jarohat olgan 180 dan 200 gacha jasad keltirilganini va darhol dafn etilganini xabar qildi.
Rashtdagi manba BBC Persian’ga payshanba kuni shahardagi kasalxona o’likxonasiga 70 nafar namoyishchining jasadi olib kelinganini ma’lum qildi. Manbaning so’zlariga ko’ra, xavfsizlik kuchlari jasadlarni oilalarga berishdan oldin «o’qlar uchun to’lov» talab qilgan.
Shu bilan birga, Tehronning sharqiy qismidagi kasalxonaning tibbiyot xodimi BBC Persian’ga payshanba kuni o’sha kuni taxminan 40 ta jasad olib kelinganini aytdi. Tibbiyot xodimining shaxsini himoya qilish uchun kasalxonaning nomi sir saqlanmoqda.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Antoniu Guterrish yakshanba kuni «Eron rasmiylarining namoyishchilarga qarshi zo’ravonlik va haddan tashqari kuch ishlatganligi, so’nggi kunlarda o’lim va jarohatlarga olib kelgani haqidagi xabarlardan hayratga tushganini» aytdi.
«Men o’lim sonidan qat’i nazar, xavfsizlik kuchlari tomonidan o’ldiradigan kuch ishlatilishi tashvishga solayotganini ta’kidlamoqchiman», dedi BMTning Eron Islom Respublikasidagi inson huquqlari bo’yicha maxsus ma’ruzachisi Mai Sato BBC Persian’ga.