Sirenalar jaranglaganda, Norma Takatakon faqat duo qila oladi.
Yaqin Sharqda ishlaydigan 49 yoshli uy xizmatchisi Filippindagi eri va uch farzandidan minglab kilometr uzoqlikda.
AQSh, Isroil va Eron o’rtasidagi keskinlik kuchayib borayotgan bir paytda, Qatarda qolib ketgan uning yagona umidi – yaqinlari bag’riga qaytish.
«Havoda raketalar tasvirlari va videolarini ko’rganimda qo’rqaman va asabiylashaman», dedi u BBCga. «Oilam uchun tirik bo’lishim kerak. Men ularning bor-yo’g’im».
AQShning harbiy bazalariga ega boy Fors ko’rfazi davlatlari Eron zarbalarining potentsial nishoniga aylanar ekan, ko’plab chet elliklar ketishdi va turizm kamaydi.
Vaziyat, ayniqsa, kelajagi endi noaniq bo’lgan millionlab migrant ishchilar uchun qiyin. Ushbu shaxslar, uy xodimlaridan tortib qurilish ishchilarigacha, uzoq vaqtdan beri ushbu iqtisodiyotlarni qo’llab-quvvatlab kelishgan va ularga o’z oilalarini vatanlarida qo’llab-quvvatlash imkonini bergan.
Tatakon 23 yoshli o’g’lining politsiya akademiyasini tamomlashini moliyalashtirish va 22 va 24 yoshli ikki qiziga hamshiralik ma’lumotini berish, ularga daromadli chet el kareralariga yo’l ochish umidida edi.
Bu ambitsiya uni so’nggi yigirma yil davomida Qatar, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklarida (BAA) xizmatkor bo’lib ishlashga undadi.
Uning qolishining asosiy sababi nisbatan yuqori maoshdir. Yaqin Sharqdagi filippinlik uy xizmatchilari oyiga kamida 500 dollar (370 funt sterling) maosh oladi, bu Filippindagi shunga o’xshash ishlarga qaraganda ancha yuqori.
«Umid qilamanki, dunyo yana tinch bo’ladi va hamma narsa avvalgidek bo’ladi. Urush to’xtashini so’rayman», dedi Takatakon Qatardan.
Biroq, davom etayotgan mojaro uni o’z qarorini qayta ko’rib chiqishga undamoqda. U kuchayib borayotgan xavf-xatarlarni hisobga olgan holda, uyiga qaytib, eri bilan kichik biznes boshlashni o’ylamoqda.
Mary Ann Veolasquezning o’limi xavfning yaqqol eslatmasidir. 32 yoshli filippinlik vasiy Isroilda, mojaroning birinchi qurbonlari orasida edi.
Maniladagi Isroil elchixonasi xabar berishicha, u Tel-Avivdagi kvartirasiga ballistik raketa urilganidan keyin bemorini xavfsiz joyga olib borayotganda jarohatlangan.
Xalqaro Mehnat Tashkilotining (XMT) ma’lumotlariga ko’ra, mintaqada 24 million migrant ishchi istiqomat qiladi, bu uni chet elda ishlash uchun dunyodagi eng yaxshi joyga aylantiradi. Ularning aksariyati Osiyodan, jumladan Hindiston, Pokiston, Bangladesh, Shri-Lanka, Filippin va Indoneziyadan keladi. Ushbu ishchilarning ko’pchiligi kam maoshli yoki beqaror ishlarda ishlaydi va XMT ma’lumotlariga ko’ra, sog’liqni saqlash xizmatlaridan foydalanish imkoniyati cheklangan.
Xabarlarga ko’ra, shu paytgacha kamida 12 nafar janubiy osiyolik migrant ishchi mojaro oqibatida halok bo’lgan.
Urushning ortib borayotgan qurbonlari orasida 1-mart kuni Eronning zarbasi oqibatida Abu-Dabida halok bo’lgan 29 yoshli nepalik qo’riqchi Dibas Shrestha ham bor.
«Men uni Nepalga qaytishga ko’ndirishga harakat qildim, lekin u Abu-Dabidagi ishini yaxshi ko’rishini va hayoti yaxshi ekanligini aytdi», dedi uning amakisi Ramesh BBCga.
«Bizning ko’plab qarindoshlarimiz ish uchun Fors ko’rfaziga ko’chib o’tishdi, shuning uchun biz ularning hammasidan juda xavotirda edik.»
Urush boshlanganda, Shrestha oilasini xavfsiz ekanligiga ishontirdi. U Facebookdagi postida yangiliklarni tomosha qilish uni «tashvishlantirganini» yozgan, ammo u shuningdek, «Yangiliklar ba’zan bo’rttirilgan yoki noto’g’ri ma’lumot beradi» degan fikrni bildirgan.
Uning amakisining so’zlariga ko’ra, Shrestha 2015-yilda yuzlab odamlarning o’limiga sabab bo’lgan zilzilada shikastlangan ota-onasining uyini qayta qurish uchun pul jamg’argan.
«U ularning yagona o’g’li edi», – deya qo’shimcha qildi Ramesh. «Juda mehribon va juda aqlli.»
120 km dan ortiq masofada, Dubayda ushlab qolingan raketadan qolgan parchalar Bangladeshdan bo’lgan 55 yoshli suv ombori yetkazib beruvchisi Ahmad Alining o’limiga sabab bo’ldi.
Uning o’g’li Abdul Hakuning so’zlariga ko’ra, u otasi bilan birga BAAda ishlash uchun borgan, ammo urush boshlanishidan oldin Bangladeshga qaytib kelgan. Otasi har oy uyga pul jo’natishni davom ettirgan – 500 dan 600 dollargacha, bu janubiy Osiyoning kambag’al davlatida juda katta puldir.
Ahmad Ramazon oyida vafot etdi va uning o’g’liga bu voqea odamlar ro’za tutayotgan paytda kechqurun sodir bo’lganligi aytilgan.
«U Dubayda yashovchi odamlarga juda yoqardi, ular mehmondo’st ekanligini va u erda yashash juda yaxshi ekanligini aytdi», dedi Abdul BBCga.
«Menimcha, u urush davom etayotganini ham bilmagan. U yangiliklarni o’qimasdi va smartfoni yo’q edi.»
Abdulning Dubay va mintaqa haqidagi fikri o’zgardi: «Endi xavfsiz emas, hech kim otasidan ayrilishni xohlamaydi.»
Osiyo hukumatlari migrant ishchilarni uyga olib kelish uchun harakat qilmoqda.
Biroq, raketa zarbalari xavfi Dubay, Abu-Dabi va Qatarga borish va kelishni to’xtatdi va ketmoqchi bo’lganlarni uyga uzoqroq yo’llar bilan borishga majbur qildi.
Eng so’nggi repatriatsiya harakatida Quvayt, Qatar va Bahrayndan kelgan 234 filippinlik ishchi quruqlik orqali Saudiya Arabistoniga sakkiz soatgacha yo’l bosdi, u erda yana 109 nafari Philippine Airlines reysida ularni kutishdi.
23-mart holatiga ko’ra, hukumat ma’lumotlariga ko’ra, taxminan 2000 filippinlik ishchi va ularning qaramog’idagi shaxslar Manilaga qaytarib olib ketilgan.
Yaqin Sharq chet elda ishlaydigan ikki milliondan ortiq filippinliklarning taxminan yarmini qabul qiladi va ularning pul o’tkazmalari Filippin iqtisodiyotining 10 foizini tashkil qiladi.
Pul o’tkazmalari Bangladesh uchun ham muhim ahamiyatga ega, uning 14 million migrant ishchilarining aksariyati Yaqin Sharqda joylashgan.
Mojaro boshlanganidan beri 500 ga yaqin bangladeshlik ishchi repatriatsiya qilindi va Dakadagi hukumat Bahrayndan yana kamida ikkita uyga parvoz qilishni tashkillashtirdi.
Ba’zilar uchun ketish mumkin bo’lgan variant emas.
Myanmalik Su Su 2021-yildan beri qonli fuqarolar urushi girdobida qolgan mamlakatidan qochib, Dubayda xavfsiz boshpana topdi.
31 yoshli, ko’chmas mulk kompaniyasida operatsiya bo’yicha mutaxassis bo’lib ishlaydigan ayol ikki yildan beri Dubayda yashaydi.
Uning ta’kidlashicha, uyda ishlash bo’yicha hozirgi kelishuvi COVID-19 karantinlarini eslatadi, faqat u sirenalarni eshitganda, derazasidan uzoqroq turishi kerak.
«Agar evakuatsiya qilishim kerak bo’lsa, menda favqulodda yordam sumkam bor… Bu shunchaki Myanmadan o’rgangan odatim.»
Shunga qaramay, u shunday deydi: «Bu erdagi tuyg’u ancha xotirjam. Men oxir-oqibatda biz yaxshi bo’lishimizga ishonaman.»
BBC Birma va BBC Indoneziyasining qo’shimcha hisobotlari
Eron urushi yoqilg’i narxlarini oshirishda davom etar ekan, AQShda nasosdagi o’rtacha narx 2022-yildan beri birinchi marta 4 dollardan oshdi.
AQSh-Isroil Eron urushi asosiy suv yo’lida deyarli barcha harakatni to’xtatdi va Brent xom neftining narxi keskin oshdi.
BBC muxbiri Gari O’Donog’yu Alabamadagi bir fermer bilan suhbatlashdi, u qattiq moliyaviy bosimga qaramay, Prezident Trampni qo’llab-quvvatlashda davom etmoqda.
Mudofaa vazirining izohlari AQSh prezidenti Donald Trampning boshqa davlatlarga «o’z neftingizni oling» degan so’zlaridan keyin paydo bo’ldi.
Xabar qilinishicha, Tehronda nazorat punktida turgan 11 yoshli bola havo hujumi natijasida halok bo’lgan.