So’nggi bir yil ichida dunyo bo’ylab neft tankerlari va boshqa tijorat kemalarining egalari tomonidan tashlab ketilishi sezilarli darajada oshdi. Bu o’sishga qanday omillar sabab bo’lmoqda va bu holatdan zarar ko’rgan savdo dengizchilariga qanday ta’siri bor?
Xitoy hududiy suvlaridan tashqarida joylashgan tashlandiq neft tankeridan gapirayotgan katta ofitser Ivan (taxallus) o’z tajribalari bilan o’rtoqlashdi.
«Bizda zarur oziq-ovqat mahsulotlari, jumladan, go’sht, don va baliq taqchilligi kuzatildi, bular esa hayotiy zaruriyatdir», – dedi rossiyalik ofitser. «Bu vaziyat bizning sog’lig’imizga va umumiy operatsion muhitimizga salbiy ta’sir ko’rsatdi.»
Uning qo’shimcha qilishicha, «Ekipaj har kuni suzib yurganimiz sabab ochlik va umidsizlikdan aziyat chekmoqda.»
Ivan shaxsini himoya qilish maqsadida nomi oshkor etilmayotgan kema taxminan 750 000 barrel rus neftini tashib ketayotgan bo’lib, uning nominal qiymati taxminan 50 million dollar (£37 million)ga baholanmoqda. U noyabr oyining boshida Rossiyaning Uzoq Sharqidan Xitoyga yo’l olgan.
Xalqaro transport ishchilari federatsiyasi (ITF), global kasaba uyushma tashkiloti, ekipaj oylik maoshlari oylar davomida to’lanmaganligi haqida xabar berganidan so’ng, kemaning tashlab ketilganligi haqida dekabr oyida xabar berdi.
Kema hozirgacha xalqaro suvlarda qolmoqda. Xavfsizlik choralari kuchaytirilgani sababli, Xitoy kemaning o’z portlariga kirishiga unchalik ham xohish bildirmayapti.
ITF Ivan va uning hamkasblariga dekabr oyigacha bo’lgan to’lovlarni ta’minlash uchun aralashdi va kemaga oziq-ovqat, ichimlik suvi va boshqa zarur mahsulotlarni yetkazib berishni tashkil qildi.
Ekipaj a’zolarining bir qismi vataniga qaytarilgan bo’lsa, ularning aksariyati, shu jumladan Ivan ham kemada qolmoqda.
ITF ma’lumotlariga ko’ra, 2016-yilda dunyo bo’ylab 20 ta kema tashlab ketilgan. 2025-yilga kelib bu raqam keskin o’sib, 410 taga yetdi va bu holat 6223 nafar savdo dengizchisiga ta’sir qildi. Ikkala ko’rsatkich ham 2024-yilga nisbatan deyarli uchdan bir qismga ko’pdir.
So’nggi yillarda geosiyosiy beqarorlik bu o’sishga sabab bo’lgan muhim omil sifatida ko’rsatilmoqda. Keng tarqalgan mojarolar va Covid-19 pandemiyasi ta’minot zanjirlarini buzdi va yuk tashish narxlarida o’zgarishlarga olib keldi, bu esa ba’zi operatorlarning yashovchanligiga putur yetkazdi.
ITFning ta’kidlashicha, «soya flotlari»ning tobora kengayib borayotgani ham o’tgan yili tashlab ketish holatlarining ko’payishiga sabab bo’lishi mumkin.
Bu soya flotlari ko’pincha egalik huquqi noaniq, shubhali dengizga yaroqlilik va sug’urtasi yo’q bo’lgan eski neft tankerlaridan iborat bo’lib, ular sezilarli operatsion xavf tug’diradi. Ular, odatda, tartibga solish nazorati cheklangan mamlakatlarda ro’yxatdan o’tgan qulay bayroqlar (FOC) ostida ishlaydi.
Soya flotining kemalari G’arb sanksiyalarini chetlab o’tib, Rossiya, Eron va Venesuela kabi mamlakatlardan xom neft eksportini osonlashtirish uchun aniqlanmaslikka harakat qiladi.
2022-yil fevral oyida Ukrainaga bostirib kirganidan so’ng, Rossiya xom neft eksportiga narx chegarasini o’z ichiga olgan sanksiyalarga duch keldi.
Rossiya Xitoy va Hindiston kabi yuqori narx to’lashga tayyor bo’lgan xaridorlarni aniqladi, garchi Hindiston yaqinda AQShning yangi savdo kelishuvi asosida xaridlarni to’xtatish majburiyatini olgan bo’lsa ham.
Savdo kemalarining FOC ostida suzib yurish amaliyoti bir asrdan ortiq vaqtga borib taqaladi, bu esa egalarga mahalliy qonunlar va qoidalardan qochish imkonini beradi. 1920-yillarda amerikaliklarga tegishli yo’lovchi kemalari AQShning taqiq qonunlarini chetlab o’tish va bortda spirtli ichimliklar sotish uchun odatda Panamada ro’yxatdan o’tkazilgan.
Panama, Liberiya va Marshall orollari eng keng tarqalgan FOC davlatlari bo’lib, ular og’irlik bo’yicha barcha savdo kemalarining 46,5 foizini tashkil etadi, Gambiya esa so’nggi yillarda muhim o’yinchi sifatida paydo bo’ldi.
2023-yilda Gambiyada ro’yxatdan o’tgan neft tankerlari bo’lmagan, ammo keyingi yilning mart oyiga kelib u 35 ta shunday kemaning qog’ozboz mezboniga aylandi. Mezbon davlatlar sezilarli to’lovlardan foyda ko’radi.
FOC kemalari tashlab ketish holatlarida yaqqol namoyon bo’ladi. 2025-yilda ular 337 ta kemani yoki umumiy sonning 82 foizini tashkil etdi. Bu raqam ichida soya flotining aniq soni noma’lum bo’lsa-da, bu kemalarning yomon holati va egalik tuzilmalarining noaniqligi kemalar hamda ularning ekipajlari uchun xavf yuqori ekanligini ko’rsatadi.
Xalqaro dengiz tashkiloti (IMO) dengizchini tashlab ketishni kema egasi repatriatsiya xarajatlarini qoplamasa, zarur texnik xizmat ko’rsatmasa va qo’llab-quvvatlamasa yoki dengizchi bilan bir tomonlama aloqalarni uzsa, shu jumladan, shartnoma bo’yicha kamida ikki oy davomida ish haqini to’lamasa, sodir bo’ladi deb ta’riflaydi.
ITF Bosh kotibi Stiven Kotton BBCga bergan intervyusida «tashlab ketish tasodif emas», – deb qo’shimcha qildi, «Dengizchilar ko’pincha boradigan joylari haqida to’liq ma’lumotga ega emaslar.»
«Ular shartnoma imzolaydilar, dunyoning boshqa qismiga sayohat qiladilar va ko’plab qiyinchiliklarga duch keladilar.»
IMO va Xalqaro mehnat tashkiloti kabi BMT agentliklarining ma’lumotlariga ko’ra, o’tgan yili dunyo bo’ylab tashlab ketilgan savdo flotining ekipajlaridan jami 25,8 million dollar qarzdorlik mavjud edi.
ITF ushbu summaning deyarli uchdan ikki qismini, ya’ni 16,5 million dollarni undirib olganini xabar qilmoqda. ITFning dastlabki aralashuvi paytida Ivanning kemasidagi ish haqi bo’yicha qarzdorlik taxminan 175 000 dollarni tashkil etgan.
2025-yilda dengizchilarning tashlab ketilishi bilan bog’liq holatlarda eng ko’p zarar ko’rgan millat hindistonlik dengizchilar bo’lib, ular 1125 nafarni yoki umumiy sonning 18 foizini tashkil etdi. Filippinliklar (539) va suriyaliklar (309) mos ravishda ikkinchi va uchinchi o’rinlarni egalladi.
O’tgan yilning sentyabr oyida Hindiston hukumati o’zining sezilarli dengizchilar jamoasini himoya qilish uchun dengizchilarni tashlab ketish va huquqlarini buzish masalalari tufayli 86 ta xorijiy kemani qora ro’yxatga kiritdi. Tekshiruvlar shuni ko’rsatdiki, bu kemalarning ko’pchiligining egalarini topib bo’lmaydi yoki bayroq davlatlaridan hech qanday javob olinmagan.
Dengiz mutaxassislari uchun kasaba uyushmasi bo’lgan Nautilus International bosh kotibi Mark Dikkinson bu masalani FOC davlatlarining o’z savdo flotlari va ularda xizmat qilayotgan ekipajlar oldidagi «mas’uliyatdan butunlay voz kechishi» bilan izohlaydi.
U «kema egalari va ular suzib yurgan bayroqlar o’rtasida haqiqiy bog’liqlik» zarurligini ta’kidlaydi, bu talab allaqachon xalqaro dengiz huquqida nazarda tutilgan, garchi universal kelishilgan ta’rifi bo’lmasa ham.
Ivanning kemasi Gambiyaning soxta bayrog’i ostida suzib yurgan, Gambiyada ro’yxatdan o’tmagan va Gambiyaga noma’lum edi. Shundan so’ng u boshqa bir Afrika davlatining bayrog’i ostida vaqtincha qabul qilindi, bu davlat kema bo’yicha rasmiy surishtiruv ishlarini boshlaganligi xabar qilinmoqda.
ITF inspektori Natan Smitning ta’kidlashicha, tankerdagi neft ochiq dengizda kemadan kemaga o’tkazilgandan keyingina kemaning taqdiri hal bo’ladi.
Ivan kelajakda kema ekipajiga topshiriqlarni ko’rib chiqishda yanada ehtiyotkor bo’lishini ta’kidlaydi.
«Men, albatta, kemaning holati, to’lov shartlari va ta’minot bo’yicha batafsil munozaralarga kirishaman va taqiqlangan yoki sanksiyaga uchragan kemalarni aniqlash uchun onlayn resurslarga murojaat qilaman.»
Ivan kabi dengizchilar ko’pincha ularga mavjud bo’lgan shartnomalarga bog’liqdir. Soya flotining sayohatlari Rossiya nefti ta’minot zanjirining muhim tarkibiy qismi ekanligini hisobga olsak, dengizchilarni dengiz xizmatining xavf-xatarlaridan himoya qilish uchun xalqaro hamkorlikni kuchaytirish zarur.
Aviatsiya sanoatining bir qismi boy mijozlarga o’tib, yanada hashamatli xalqaro sayohat turini sotmoqda.
Yirik firmalar jami bo’lib shu hafta AIga 650 milliard dollarlik investitsiya kiritilishini e’lon qildi, bu esa investorlarni tashvishga solmoqda.
Firmalar robotlarni boshqaradigan motorlarni yanada samarali va arzonroq qilish ustida ishlamoqda.
Ishchilar xatlar yozmoqda, ish tashlashlar uyushtirmoqda va ba’zi hollarda boshliqlar immigratsiyaga qarshi kurashni qanday olib borayotgani sabab iste’foga chiqmoqda.
Tadbirda 50 dan ortiq davlat vakillari ishtirok etdi, deyiladi Oq uy xabarida.