Buyuk Britaniya atrof-muhit va sog’liqni saqlash sohasidagi xavotirlar ortib borayotgani munosabati bilan, «abadiy kimyoviy moddalar» sifatida tanilgan per- va poliftoralkil moddalar (PFAS) bo’yicha sinovlarni kengaytirishga tayyorlanmoqda. Bu yaqinda e’lon qilingan milliy strategiyaning bir qismidir.
PFAS suvga chidamlilik xususiyatlari tufayli iste’mol mahsulotlarining keng assortimentida qo’llaniladi. Biroq, aynan shu xususiyatlar ularning suvda, tuproqda va tirik organizmlar ichida parchalanmasdan to’planishiga olib keladi.
Turli xil minglab PFAS tarqalishi va ta’siri haqida to’liq ma’lumotlar cheklangan bo’lsa-da, ba’zi birikmalar toksik va potentsial kanserogen sifatida aniqlangan.
Hukumat 2029 yilga kelib Yevropa Ittifoqi qoidalariga yaqinroq moslashish niyatida, chunki Yevropa Ittifoqi ushbu moddalarni barcha muhim bo’lmagan hollarda taqiqlashga intilmoqda.
Atrof-muhit vaziri Emma Xardi rejaning ishga tushirilishida abadiy kimyoviy moddalarni «bizning davrimizning eng dolzarb kimyoviy muammolaridan biri» deb ta’rifladi.
«Kelajak avlodlar uchun ham sog’liqni saqlash, ham atrof-muhitni muhofaza qilish juda muhim. PFAS rejamiz orqali biz ularning zararli ta’sirini kamaytirish va shu bilan birga xavfsizroq alternativlarga o’tish uchun qat’iy choralar ko’ramiz», dedi u.
Ushbu moddalar suv va moyga chidamlilik kabi xususiyatlarni beruvchi g’ayrioddiy kuchli kimyoviy bog’lanishlarga ega, shu bilan birga ishlab chiqarishda arzon hamdir.
Natijada, PFAS kundalik hayotda keng tarqalgan bo’lib, maktab formasi, dori qoplamalari va vodorod ishlab chiqarish kabi narsalarda qo’llaniladi.
PFASni topish mumkin bo’lgan uy-ro’zg’or buyumlariga misollar:
Biroq, ushbu kimyoviy moddalarning atrof-muhitda mavjudligi potentsial zarar haqida xavotirlarni uyg’otadi.
«PFAS atrof-muhitda juda barqaror, ular bioakkumulyativ va toksik ekanligi ham ma’lum, bu uchta narsa birgalikda atrof-muhitdagi kimyoviy moddalar haqida xavotir uyg’otadi», deb tushuntirdi Kardiff universitetining biosanoat bo’yicha katta o’qituvchisi doktor Liz Chadvik.
Doktor Chadvikning ta’kidlashicha, PFAS ishlab chiqarish jarayonlaridan, PFAS o’z ichiga olgan kiyim yoki mahsulotlarni yuvishdan va suv tozalash inshootlaridan chiqadigan chiqindi loylarini qishloq xo’jaligi erlariga qo’llashdan atrof-muhitga sizib chiqishi mumkin.
Reja uchta asosiy maqsadga asoslangan:
Strategiya Shotlandiya va Uels bo’ylab PFAS uchun suv namunalarini sinovdan o’tkazishni 50% ga oshiradi. Bundan tashqari, potentsial issiq nuqtalarni aniqlash uchun Angliyaning qirg’oqbo’yi hududlarida va beshta belgilangan ustuvor hududda hayvonlar va tuproqlarda sinovlar o’tkaziladi.
Ushbu tashabbus atrof-muhit tashkilotlari va olimlarining qo’llab-quvvatlashiga sazovor bo’ldi. Biroq, qat’iyroq qoidalarni amalga oshirishdan oldin qo’shimcha tadqiqotlar zarurligi to’g’risida bahs davom etmoqda.
«Ko’proq tadqiqot, ko’proq monitoring muhim, ammo bu ularni manbaida tartibga solishdan oldin kelmasligi kerak. Odamlar salbiy ta’sirlarni ko’rsata boshlashini kutmasligimiz kerak», dedi Chem Trust atrof-muhit xayriya tashkilotining ilmiy tadqiqotchisi doktor Shubhi Sharma.
Doktor Sharma hukumatni «ehtiyotkorlik printsipi» yondashuvini qabul qilishga chaqirdi, bunda agar potentsial zarar foydadan ustun bo’lsa, ayniqsa, ba’zi PFAS bilan bog’liq yangi xavflar nuqtai nazaridan kimyoviy moddadan foydalanish cheklanadi.
Yil boshida Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti ikki xil PFAS, PFOAni kanserogen va PFOSni ehtimoliy kanserogen sifatida tasniflab, qalqonsimon bez, moyak va buyrak saratoni xavfini oshirishi bilan bog’liq katta xavotirlarini bildirdi. Ushbu moddalarning ikkalasi ham allaqachon Buyuk Britaniyada taqiqlangan.
Yangi reja PFASni to’liq taqiqlashni ochiqchasiga nazarda tutmasa-da, hukumat Buyuk Britaniya 2028 yil dekabrigacha Yevropa Ittifoqi qoidalariga «yaqinroq moslashishini» aytdi. Yevropa Ittifoqi hozirda ushbu kimyoviy moddalardan foydalanish jamiyat uchun zarur deb hisoblanmasa, ularni universal taqiqlashni taklif qilmoqda.
Qirollik kimyo jamiyatining siyosat bo’yicha maslahatchisi Stefani Metsgerning fikricha, Yevropa Ittifoqi bilan yaqinroq moslashish PFASni kelajakda tartibga solishni tezlashtirishi mumkin.
«Brexitdan keyin bizning regulyatorlarimiz, shubhasiz, Brexit keltirib chiqargan o’zgarishlarga moslashish bilan juda band bo’lishdi va shuning uchun bu kabi chuqur ishlarni bajarish ko’pincha orqaga surildi. Shunday qilib, menimcha, bu juda ijobiy qadam», dedi u.
Ba’zi ishlab chiqaruvchilar allaqachon PFASsiz alternativlarga o’tishgan, ammo Rab va Lowe Alpine kompaniyalariga egalik qiluvchi Equip Outdoor Technologies kompaniyasining CSR bo’limi boshlig’i Debbi Ridning so’zlariga ko’ra, almashtirish narxi hali ham katta muammo bo’lib qolmoqda.
«Bizning ta’minot zanjirlarimiz murakkabligi sababli bu qiyin, izolyatsiya qiluvchi kurtkada 120 ta komponent mavjud. Mahsulotlarning PFASsiz bo’lishini ta’minlash uchun butun ishlab chiqarish liniyasi tozalanishi kerak», deb tushuntirdi u.
Rid turli qoidalarni boshqarish «to’liq vaqtli ish» ekanligini va Yevropa Ittifoqi bilan moslashish vaqt va xarajatlarni kamaytirishda, shu bilan mahsulotlarni iste’molchilar uchun yanada ochiqroq qilishda foydali bo’lishini ta’kidladi.
Biroq, suv sanoati yanada keng qamrovli yondashuvni yoqlab chiqmoqda va hukumatni ushbu kimyoviy moddalarni to’liq taqiqlashga chaqirmoqda.
Hozirda suv kompaniyalari eng xavfli 48 ta PFASni muntazam ravishda sinovdan o’tkazishlari va darajasi oshib ketganda suv ta’minotini tozalashlari kerak. Sanoatning ta’kidlashicha, bu qimmatbaho ish ularning mas’uliyati bo’lmasligi kerak.
«Bu foydali birinchi qadam bo’lsa-da, hukumat bundan ham uzoqroqqa borishi kerak. Kimyo kompaniyalari ularni ishlab chiqarish va sotishni to’xtatishga va ular allaqachon yaratgan betartiblikni tozalashga majbur bo’lmaguncha, PFAS bilan bog’liq muammo faqat yomonlashadi», dedi Water UK sanoat organining vakili.
Aksincha, Kimyo sanoati assotsiatsiyasi PFASga alternativlarni faol ravishda qidirayotganliklarini, ammo jarayon darhol amalga oshmasligini aytib javob berdi.
«Atrof-muhit uchun yaxshiroq bo’lgan va kerakli ishlashni ta’minlaydigan mos va maqbul alternativani topish qiyin vazifa bo’lib, ko’pincha innovatorlar potentsial o’rnini qidirish uchun chizmachilik taxtasiga qaytishlarini talab qiladi», dedi savdo organining vakili.
Qo’shimcha ma’lumotlarni Becki Bouden va Tom Ingham taqdim etdi.