«`html
Diqqat: Ushbu maqolada o’lim va jarohatlarning grafik tasvirlari mavjud
8-yanvar kuni Tehronda boʻlib oʻtgan norozilik namoyishidan uyga qaytayotgan Reza xotinini himoya qilish uchun Maryamni quchoqladi. «Birdan qo’lim yengillashganini his qildim – qo’limda faqat uning kurtkasi qoldi», – deb aytdi u oila a’zosiga, keyinchalik u BBC fors bilan gaplashdi. Maryam halok bo’ldi, o’q qayerdan kelgani noma’lum edi.
Reza Maryamning jasadini bir yarim soat og’ir ahvolda ko’tarib yurdi. Charchoqdan holdan toygan u xiyobonda dam olishga qaror qildi. Ko’p o’tmay, yaqin atrofdagi uy o’z eshiklarini ochdi. Ular Maryamning jasadini o’rash uchun oq mato berib, garajlarida ularni panoh qildilar.
Maryam norozilik namoyishlarida qatnashishdan oldingi kunlarda yetti va 14 yoshdagi farzandlari bilan mamlakatda bo’layotgan voqealar haqida gaplashgan edi. «Ba’zan ota-onalar norozilik namoyishlariga borib, qaytib kelmaydilar», degan edi u. «Mening qonim ham, sizlarning qoningiz ham boshqalarnikidan qimmatroq emas.»
Reza va Maryamning ismlari ularning xavfsizligini ta’minlash maqsadida o’zgartirildi.
Maryam Eronda avj olayotgan namoyishlarga hukumat shafqatsizlarcha bostirib kirishi natijasida uyiga qaytmagan minglab namoyishchilardan biridir.
AQShda joylashgan Eron Inson huquqlari faollari axborot agentligining (HRANA) xabar berishicha, so’nggi uch hafta ichida kamida 2400 namoyishchi, jumladan 12 nafar bola halok bo’lgani tasdiqlangan.
Aniq o’lim sonini aniqlash juda qiyin va kelgusi kunlarda bu ko’rsatkich yanada oshishi kutilmoqda. Buning sababi, Eron hukumati tomonidan payshanba oqshomidan buyon internet deyarli to’liq o’chirilgan.
Inson huquqlari tashkilotlari mamlakatga bevosita kira olmaydi va BBC hamda boshqa xalqaro axborot vositalari joylardan xabar bera olmaydi.
Eron hukumati rasmiy o’lim sonini e’lon qilmagan bo’lsa-da, mahalliy ommaviy axborot vositalari 100 nafar xavfsizlik xodimi halok bo’lgani haqida xabar berdi. Namoyishchilar, «tartibsizliklar va terrorchilar» sifatida tasvirlangan, turli shaharlarda ko’plab masjid va banklarni yoqib yuborganlikda ayblanmoqda.
Namoyishlar poytaxt Tehron shahrida 29-dekabr kuni Eron valyutasining AQSh dollariga nisbatan keskin pasayishi sababli boshlangan edi. Namoyishlar o’nlab boshqa shahar va qishloqlarga tarqalgach, ular Eron ruhoniylarining rahbarligiga qarshi norozilik ko’rinishiga aylandi.
Xavfsizlik kuchlari tezda zo’ravonlik bilan bostirishni boshladi, xabarlarga ko’ra, 7-yanvarga qadar, norozilikning 11-kunida kamida 34 namoyishchi halok bo’lgan. Biroq, eng shiddatli qatag’on o’tgan payshanba va juma kunlari yuz bergan ko’rinadi, chunki minglab odamlar butun mamlakat bo’ylab ko’chalarga chiqib, Oliy rahnamo Oyatulloh Ali Xomanaiy hukmronligiga chek qo’yishni talab qilishdi.
BBC fors tiliga Erondan ko’plab xabarlar kelib tushdi. Mumkin bo’lgan oqibatlarga qaramay, guvohlar jahon hamjamiyati namoyishchilarga nisbatan zo’ravonlik haqida xabardor bo’lishini ta’minlash istagini bildirdilar.
«Bizning mahallamiz qon hidi anqiydi – ular juda ko’p odamni o’ldirishdi», – dedi bir kishi BBC fors tiliga. Boshqa biri xavfsizlik kuchlari «asosan bosh va yuzga o’q otganini» esladi.
Namoyishlar barcha 31 viloyatga tarqaldi. Olingan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, kichik shaharlarda va qishloqlarda o’ldirishlar ko’lami yirik shaharlardagi kabi og’ir.
Shimolda joylashgan 50 ming aholiga ega bo’lgan Tonekabon shahrida 18 yoshli universitet talabasi Sorena Golgun juma kuni o’ldirildi. Oila a’zosining so’zlariga ko’ra, u xavfsizlik kuchlarining pistirmasidan qochayotganda «yuragiga o’q uzilgan».
Sorena singari, halok bo’lgan boshqa ko’plab namoyishchilar ham intilishlarga ega bo’lgan yoshlardir. Milanda o’qishni orzu qilgan 23 yoshli moda dizayni talabasi Robina Aminian payshanba kuni Tehronda o’ldirildi.
Uning onasi Robina jasadini Tehrondan olib kelish uchun g’arbiy Kermanshah shahridagi uyidan olti soatlik yo’lni bosib o’tdi. Qaytish safarida u sevikli qizini quchog’ida ushlab turdi. Biroq, yetib kelgach, xavfsizlik kuchlari uni jasadni shahardan tashqaridagi olis qabristonga, boshqa oila a’zolari va do’stlarisiz ko’mishga majbur qilishdi.
O’ldirilganlarning hammasi ham namoyishchilar emas edi. Kermanshahdagi 24 yoshli hamshira Navid Salehiy payshanba kuni ishdan chiqib ketayotganda bir necha bor o’qqa tutilgan.
Ko’plab namoyishchilarning jasadlari Tehrondagi Kahrizak sud-tibbiyot markaziga olib ketilgan.
U yerda ko’rgan manzaralari shunchalik dahshatli ediki, o’zini oshkor qilmoqchi bo’lmagan Sahanand qo’shni davlatlarning mobil ma’lumotlar tarmog’idan foydalanib, video lavhalarni tarqatish uchun deyarli 1000 km masofani bosib o’tib, chegara hududiga borishga qaror qildi. Shanba kuni u yerda 2000 dan ortiq jasad yerda yotganini ko’rgan.
BBC bu da’voni mustaqil ravishda tasdiqlash imkoniga ega emas. Biroq, yaqinda Kahrizakdan olingan ikkita videoda BBC Verify va BBC fors tili bir videoda kamida 186 ta, ikkinchisida esa kamida 178 ta jasadni sanab chiqdilar. Videolarda ba’zi jasadlar takroran ko’rsatilgan bo’lishi mumkin, bu aniq hisoblashga to’sqinlik qiladi, lekin haqiqiy raqam ancha yuqori bo’lishi mumkin.
BBC fors tiliga anonim ravishda gapirgan bir yosh ayol o’tgan haftadagi voqealarni «urush»ga o’xshatdi. Namoyishchilar «har qachongidan ham birlashgan» bo’lsalar ham, u o’zini bosim ostida his qildi va shu hafta mamlakatdan qochib ketdi va hukumat tomonidan yangi qatl va ta’qiblar to’lqinidan qo’rqqan ko’plab odamlarga qo’shildi.
«Men Eronda qolganlar bilan nima bo’lishidan juda qo’rqaman», – deya qo’shimcha qildi u.
Farzad Seifikaran va Hasan Solhjuning qo’shimcha hisobotlari
«`