«`html
Inson huquqlari tashkilotlarining xabar berishicha, Eron hukumatining keng tarqalgan norozilik namoyishlarini bostirish natijasida halok bo’lganlar soni 2000 dan oshgan. Inqiroz chuqurlashar ekan, sobiq prezident Tramp Eron xalqini qo’llab-quvvatlashga va’da berdi.
AQShda joylashgan «Inson huquqlari faollari axborot agentligi» (HRANA) tashkiloti, internetga jiddiy cheklovlar o’rnatilganiga qaramay, so’nggi 17 kun ichida 1850 nafar namoyishchi, hukumatga aloqador 135 shaxs, hech qanday aloqasi bo’lmagan 9 nafar tinch aholi va 9 nafar bola halok bo’lganini tasdiqladi.
Reuters agentligiga bergan intervyusida Eron rasmiysi 2000 kishining o’limi haqidagi ma’lumotni tasdiqlab, qurbonlar sonini «terrorchilar»ga bog’ladi.
Tramp Eron rasmiylarini qoralab, qotilliklar uchun «katta to’lov» to’lashlarini aytdi va namoyishchilarni «namoyish qilishda davom etishga» undadi.
Uning so’zlariga ko’ra, Eron bilan savdo qiladigan har qanday davlatga nisbatan ilgari e’lon qilingan 25% tariflardan tashqari, harbiy variantlarni ham ko’rib chiqmoqda.
Eron valyutasining qulashi va hayot narxining oshishi bilan bog’liq iqtisodiy shikoyatlar tufayli kelib chiqqan norozilik namoyishlari barcha 31 viloyat bo’ylab 180 ta shahar va qishloqqa tarqaldi.
Namoyishlar siyosiy o’zgarishlar bo’yicha kengroq talablarga aylanib, 1979 yildagi Islom inqilobidan beri hukmron ruhoniylar tuzilmaga eng jiddiy qiyinchiliklardan birini yaratdi.
Vaziyat o’tgan payshanba kuni keskinlashdi, rasmiylar o’ldiradigan kuch bilan javob berishdi, bunga deyarli to’liq internet va aloqa uzilishi qo’shildi.
Seshanba kuni HRANA tasdiqlangan 2003 o’lim bilan bir qatorda, qo’shimcha 779 o’lim haqidagi xabarlarni ko’rib chiqayotganini aytdi.
«Biz dahshatdamiz, lekin biz hali ham bu raqam konservativ deb o’ylaymiz», dedi direktor o’rinbosari Skylar Thompson Associated Press agentligiga.
Norvegiyada joylashgan «Eron inson huquqlari» (IHR) tashkiloti kamida 734 nafar namoyishchining o’limini tasdiqladi.
IHR direktori Mahmud Amiry-Moghaddam AFP axborot agentligiga raqamlar «mamlakat viloyatlarining yarmidan kamrog’idan va Eron kasalxonalarining 10 foizidan kamrog’idan olingan ma’lumotlarga asoslangan»ligini aytdi va qo’shimcha qildi: «O’ldirilganlarning haqiqiy soni minglarda bo’lishi mumkin».
Reuters agentligining xabar berishicha, o’lim sonini taxminan 2000 ga baholagan Eron rasmiysi bu raqamning tafsilotlarini keltirmadi, lekin «terrorchilar» namoyishchilar va xavfsizlik xodimlarining o’limiga sabab bo’lganini aytdi.
Xalqaro axborot tashkilotlari, jumladan BBC Eron hududidan xabar bera olmagani sababli, qon to’kilishining ko’lami hali ham aniq emas.
Biroq, yakshanba kuni internetda tarqalgan video lavhalarda odamlar Tehrondagi Kahrizak sud-tibbiyot markazida yaqinlarining jasadlarini qidirayotgani aks etgan. BBC lavhada kamida 180 ta kafanlangan jasad va jasad solingan qoplarni sanadi.
Dushanba kuni tarqatilgan muassasaning boshqa videosida taxminan 50 ta jasad ko’rindi.
«Do’stim ukasini qidirish uchun u yerga [Kahrizak] bordi va o’z qayg’usini unutdi», dedi dushanba kuni BBC fors tilidagi xizmatiga bir faol.
«Ular har bir mahalladan, Saadatobod, Noziobod, Sattorxon kabi jasadlarni to’pladilar. Shunday qilib, siz o’z manzilingiz bo’yicha to’plamga borasiz va u erda qidirasiz. Siz ishlatilgan zo’ravonlik darajasining bir qismini ham bilmaysiz.»
Xabarlarga ko’ra, poytaxt kasalxonalari qurbonlar soni bilan to’lib-toshgan.
Londonda joylashgan eronlik onkolog professor Shahram Kordasti seshanba kuni BBCning «Newsday» dasturida Tehrondagi hamkasbidan olgan so’nggi xabarida shunday deganini aytdi: «Ko’pchilik kasalxonalarda urush zonasiga o’xshaydi. Bizda yetkazib berish yetishmayapti, qon yetishmayapti.»
Uning qo’shimcha qilishicha, «ikki-uchta kasalxonadagi» boshqa shifokorlar ham yuzlab jarohatlangan yoki o’lgan odamlarni davolashganini aytishgan.
Kaspiy dengizi sohiliga yaqin joylashgan Rashtda yashovchi eronlik shahar tanib bo’lmas darajada ekanligini aytdi. «Hamma joy olovda yonib ketgan», dedi ular.
HRANA o’zining so’nggi o’lim sonini e’lon qilganidan ko’p o’tmay, sobiq prezident Tramp Truth Socialda shunday deb yozdi: «Eron vatanparvarlari, NAMOISH QILISHDA DAVOM ETING – MUASSASALARINGIZNI EGALLAB OLING!!! Qotillar va zo’ravonlarning ismlarini saqlab qoling. Ular katta to’lov to’lashadi.»
«Namoyishchilarning bema’ni o’ldirilishi TO’XTAMAGUNCHA, men Eron rasmiylari bilan barcha uchrashuvlarni bekor qildim. YORDAM YO’LDA. MIGA!!!», deb qo’shimcha qildi u AQShda joylashgan Eron muxolifati shiori «Eronni yana buyuk qilamiz»ning qisqartmasidan foydalanib.
Trampnning milliy xavfsizlik guruhi seshanba kuni Oq uyda Eron uchun variantlarni muhokama qilish uchun yig’ilish o’tkazishi kutilgan edi.
Dushanba kuni kechqurun AQSh mudofaa rasmiylari BBCning AQShdagi hamkori CBS newsga Trampga uzoq masofali raketa zarbalari, kiber operatsiyalar va psixologik kampaniyalarga javob berish kabi keng ko’lamli yashirin va harbiy vositalar haqida ma’lumot berilganini aytdi.
Shu bilan birga, Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Araghchi Al Jazeeraga Eron diplomatiyaga tayyorligini, shuningdek, AQSh «o’tmishda sinovdan o’tgan harbiy variantni sinab ko’rmoqchi bo’lsa» kabi boshqa variantlarga ham tayyorligini aytdi. Iyun oyida AQSh Eron va Isroil o’rtasida 12 kunlik urush davomida Eronning asosiy yadroviy ob’ektlariga havo hujumlarini uyushtirdi.
Araghchi, shuningdek, Eron hukumati namoyishchilar bilan muloqotda bo’lganini, ammo chet eldan boshqariladigan «o’qitilgan terrorchilik guruhlari» namoyishlarga kirib, xavfsizlik kuchlarini nishonga olganidan keyin chora ko’rishga majbur bo’lganini aytdi.
Uning so’zlari oliy rahnamo Oyatulloh Ali Xomanaiyning so’zlarini takrorladi, u dushanba kuni butun mamlakat bo’ylab davlat tomonidan tashkil etilgan mitinglarda tarafdorlariga «mahalliy yollanma askarlar tomonidan amalga oshirilishi kerak bo’lgan xorijiy dushmanlarning rejalarini zararsizlantirganliklarini» aytdi.
Shuningdek, seshanba kuni Buyuk Britaniya tashqi ishlar vaziri Yvette Cooper Eron elchisini chaqirib, uning so’zlari bilan aytganda «Eron namoyishchilarining dahshatli va shafqatsiz o’ldirilishiga» javob berishni talab qildi.
BMTning inson huquqlari bo’yicha bosh komissari Volker Turk Eron hukumatini tinch namoyishchilarga qarshi zo’ravonlik va repressiyaning barcha shakllarini zudlik bilan to’xtatishga chaqirdi, dedi uning idorasi.
Uning qo’shimcha qilishicha, zo’ravonlikni oqlash uchun namoyishchilarni «terrorchi» deb belgilash qabul qilib bo’lmaydi va Eron rasmiylarining namoyishchilarga nisbatan tezlashtirilgan sudlar orqali o’lim jazosini qo’llash mumkinligi haqidagi bayonotlarini ko’rish «juda tashvishli».
Sud hokimiyati rahbari G’ulomhusayn Muhsini Ejei dushanba kuni tartibsizliklarda ishtirok etganlar bilan «jiddiy va qat’iy munosabatda bo’linishini» aytdi. Prokurorlar esa ba’zilarga «Xudoga qarshi dushmanlik» aybi qo’yilishini aytishdi, bu o’lim jazosini o’z ichiga olgan milliy xavfsizlik jinoyatidir.
HRANA ma’lumotlariga ko’ra, tartibsizliklar paytida 16 780 dan ortiq namoyishchi hibsga olingan.
O’tgan payshanba kuni hibsga olingan 26 yoshli yigitga oilasi va Norvegiyada joylashgan kurd inson huquqlari guruhi Hengav ma’lumotlariga ko’ra, allaqachon o’lim jazosi tayinlangan.
Erfan Sultoni oilasining qarindoshi BBC fors tilidagi xizmatiga «juda tez jarayonda, atigi ikki kun ichida sud o’lim jazosini chiqardi va oilaga u [shu] chorshanba kuni qatl etilishi kerakligi aytildi».
«Biz hech qachon bunday tez harakat qilgan ishga guvoh bo’lmaganmiz», dedi Hengavdan Avyar Shekhi BBCga. «Hukumat odamlarni bostirish va qo’rquvni tarqatish uchun o’ziga ma’lum bo’lgan barcha taktiklardan foydalanmoqda.»
Keyinroq seshanba kuni BBCning AQShdagi yangiliklar bo’yicha hamkori CBSga bergan intervyusida Tramp, agar Eron rasmiylari namoyishchilarni osa boshlasa, AQSh «juda kuchli chora» ko’rishini aytdi.
«Agar ular osib qo’yishsa, siz ba’zi narsalarni ko’rasiz… Agar ular shunday qilsalar, biz juda kuchli chora ko’ramiz», dedi u.
Turk, shuningdek, Eron rasmiylaridan internet va boshqa aloqa xizmatlariga to’liq kirishni tiklashni talab qildi.
Seshanba kuni Erondan ba’zi xalqaro qo’ng’iroqlar o’tdi, ammo NetBlocks kuzatuvchilariga ko’ra, internet o’chirilishi hozir 120 soatdan oshdi.
Starlink sun’iy yo’ldosh xizmati orqali kirish imkoniyatiga ega bo’lgan Tehron yaqinida yashovchi bir kishi BBC fors tilidagi xizmatiga «har bir blokda nazorat punktlari bor», u erda mashinalar va ularning yo’lovchilarining telefonlari xavfsizlik kuchlari tomonidan tekshirilayotganini aytdi.
So’nggi kunlarda namoyishlarning yangi videolari ham paydo bo’ldi, BBC fors tili ularning Arak markaziy shahri va Tabriz, Urmiya va Xurramobod g’arbiy shaharlarida suratga olinganligini tasdiqladi.
Xurramoboddagi lavhalarda, xavfsizlik kuchlari va namoyishchilar o’rtasidagi to’qnashuvlar paytida o’q ovozi eshitiladi, ularning ba’zilari tosh otmoqda.
Namoyishchilar «Diktatorga o’lim» – Oyatulloh Xomanaiyga ishora va «Rizo shoh, ruhingiz tinch bo’lsin» – 1979 yilgi inqilobda ag’darilgan va o’g’li Rizo surgunda yashayotgan marhum monarx Muhammad Rizo Pahlaviyga ishora qiluvchi shiorlarni aytishadi.
Namoyishchilar federal huquqni muhofaza qilish xodimlarini quvib chiqarib, ularga «uylariga borishni» buyurishadi.
BBCning Yevropa muharriri Katya Adler Grenlandiya aholisidan eshitadi, ularning oroli geosiyosiy bo’ronda qolib ketgan.
Bu AQSh prezidenti Donald Tramp uni anneksiya qilish rejalarini yangilaganidan beri Daniya hududi rahbarining eng kuchli bayonoti.
Niqobli shaxs kuzatuv kamerasida suyuqlik quyib, keyin yong’in sodir etishdan oldin qo’lga tushdi.
Sobiq prezident seshanba kuni Epsteynni tergov qilayotgan qo’mita oldida ko’rsatma berish uchun kelmadi va uning chaqiruv qog’ozi bajarilmaydi dedi
«`